|
W 1991 roku Grudziądz obchodził uroczystości związane z 700 - leciem nadania praw miejskich, które tak mieszkańcom jak i gościom, biorącym udział w tych obchodach, przypominały o wielowiekowych tradycjach miasta.
Skąd wzięła się nazwa miasta?
W dokumentach źródłowych funkcjonuje ona jako Grudenc, Grudencz, Grawdencz, Graudentum, Grudentz, Grudenz, Graudenz. Etymologia nazwy miasta do dnia dzisiejszego wywołuje wśród badaczy wiele sporów. Część z nich wskazuje, iż nazwa pochodzi od wyrazu gród, inni twierdzą, że od grudzistej ziemi, bogato występującej na tym terenie. Jeszcze inni uważają, iż jest ona pochodzenia pruskiego, co związane było z przenikaniem na linię Wisły żywiołu pruskiego.
Historia do roku 1466
Najstarsze wzmianki źródłowe dotyczące Grudziądza pochodzą z okresu panowania pierwszych Piastów, a związane były z prowadzonymi z Ziemi Chełmińskiej akcjami misyjnymi do Prus.
W 1218 roku ówczesny władca Ziemi Chełmińskiej książę Konrad Mazowiecki przekazał Ziemię Chełmińską wraz z Grudziądzem biskupowi Chrystianowi. Odtąd obszar ten spełniał rolę bazy w chrystianizacji Prus. Fakt ten również usankcjonowało papiestwo, wzywając świat chrześcijański do krucjaty przeciwko pogańskim Prusom oraz mianując Chrystiana misyjnym biskupem Prus, którego jedną z siedzib był właśnie Grudziądz. Wobec nieudanych akcji misyjnych Prus podjętych przez biskupa, akcję tą kontynuował Zakon Krzyżacki, który w tym celu sprowadzono do Polski, nadając mu Ziemię Chełmińską.
W ten sposób Grudziądz aż do II pokoju toruńskiego tzn. do 1466 roku znalazł się pod panowaniem krzyżackim. To właśnie w okresie krzyżackim, w 1291 roku miasto otrzymało akt nadania przywileju lokacyjnego na prawie chełmińskim. Zrazu otoczono je podwójnym murem z 10 wieżami, 4 bramami oraz fosą. Kolejne lata przyniosły rozbudowę miasta, wzniesiono zamek, ratusz oraz kościół św. Mikołaja jak również murowany szpital dla chorych i pielgrzymów z kościołem św. Ducha.
Historia od 1466 do 1772
W 1466 roku na mocy II traktatu toruńskiego Ziemia Chełmińska wraz z Grudziądzem wróciły w granice Polski. Dogodne położenie w centralnej części Prus Królewskich zadecydowało o wyborze miasta na obrady sejmu pruskiego, zjazdów stanowych, a w późniejszym okresie sejmiku generalnego. Na zjeździe w 1522 roku Mikołaj Kopernik wygłosił słynną rozprawę ekonomiczną o monetach ("De aestimatione monetae"). W latach 1526 - 1772 odbyło się w Grudziądzu 170 sejmików generalnych.
Długoletni okres pokoju sprzyjał rozwojowi miasta, kwitło rękodzielnictwo oraz handel. Pobudowane wówczas spichrze spełniały niepoślednią rolę w handlu z Gdańskiem, Elblągiem i Toruniem.
XVII wiek to z kolei okres nieustannych wojen prowadzonych przez Rzeczpospolitą, które nie ominęły Grudziądza. Tu w okresie wojny ze Szwecją o Prusy Królewskie, w 1629 roku stacjonowały posiłki niemieckie. Pod Grudziądzem stanął obozem hetman wielki koronny Koniecpolski. Miasta nie ominął również "potop" szwedzki. Szwedzi zdobyli je już w początkowym okresie najazdu. Podczas kilkuletniej okupacji w Grudziądzu bawił król szwedzki Karol Gustaw, doglądając prac związanych z rozbudową fortyfikacji i obwarowań zamku. W 1659 roku miasto zostało wyzwolone przez wojska polskie dowodzone przez Jerzego Lubomirskiego. Niestety w czasie oblężenia spłonęło prawie całe miasto, z wyjątkiem zamku, kościoła farnego oraz kilku zaledwie domów mieszkalnych.
W kolejnych latach Grudziądz ponownie przeżywał ciężkie chwile, tym razem związane z długotrwałą zawieruchą Wojny Północnej oraz konfliktami wewnętrznymi w kraju. Mimo to okres ten nazywany jest przez badaczy przedmiotu mianem "grudziądzkiego baroku", z racji powstania wówczas wielu wspaniałych zabytków architektonicznych. Wśród nich należy wymienić: ołtarz główny w kościele św. Mikołaja, skrzydło klasztoru Benedyktynek, Pałac Opatek oraz wspaniały wystrój kościoła jezuickiego.
Historia od 1772 do 1945
Na mocy I rozbioru Polski w 1772 roku Grudziądz znalazł się w granicach państwa pruskiego. Właśnie z tego okresu pochodzi jeden z najwspanialszych obiektów zabytkowych Grudziądza - cytadela. Zbudowano ją z rozkazu Fryderyka II, zmierzającego do stworzenia potęgi militarnej Prus, który postanowił utworzyć w Grudziądzu silny garnizon wojskowy.
Twierdza miała za zadanie bronić przeprawy przez Wisłę oraz spełniać rolę arsenału broni. O jej wartości przekonano się w czasach wojen napoleońskich. Mimo długotrwałego oblężenia przez wojska napoleońskie i wspomagające je jednostki polskie nie udało się jej zdobyć. W latach późniejszych twierdza spełniała rolę więzienia politycznego. Tutaj, po upadku powstania listopadowego osadzono wielu powstańców, przedzierających się przez Prusy na zachód Europy.
II połowa XIX wieku przyniosła miastu nie notowany dotychczas rozwój, co wiązało się z inwestowaniem tu kapitału przemysłowego. Na ten okres przypada również gwałtowny rozwój infrastruktury komunalnej, powstały wówczas m.in. gazownia, elektrownia, wodociągi i kanalizacja oraz linia tramwajowa.
Utworzenie węzła kolejowego, pobudowanie stałego mostu przez Wisłę, sprawnie rozwijający się handel, rzemiosło oraz nowoczesne instytucje kredytowe dopełniały obrazu niezwykłego prosperiti Grudziądza.
Liczba ludności w latach 1880 -1905 wzrosła dwukrotnie, z 17321 do 35958 osób. W 1900 roku Grudziądz został miastem wydzielonym, co jeszcze bardziej zdynamizowało jego rozwój. Opisując miasto na przełomie XIX/XX wieku nie można zapomnieć o Gazecie Grudziądzkiej - Wiktora Kulerskiego, która położyła ogromne zasługi w podtrzymywaniu ducha polskości pod panowaniem pruskim.
23 stycznia 1920 roku po prawie 150 latach bycia pod zaborem pruskim Grudziądz powrócił w granice odrodzonej Rzeczpospolitej. Data ta rozpoczyna jeden z najświetniejszych okresów w dziejach miasta.
Duży potencjał gospodarczy, funkcjonowanie ważnych placówek typu Pomorska Izba Skarbowa czy Pomorska Izba Przemysłowo-Handlowa wpłynęły na to, iż Grudziądz przez wiele lat dwudziestolecia międzywojennego uznawany był za niekwestionowaną stolicę gospodarczą województwa pomorskiego.
Znakomitą okazję do zaprezentowania grudziądzkich możliwości gospodarczych była zorganizowana tu w 1925 roku I Pomorska Wystawa Rolnictwa i Przemysłu, której oficjalnego otwarcia dokonał ówczesny Prezydent Rzeczpospolitej Polskiej - Stanisław Wojciechowski. Grudziądz w dwudziestoleciu międzywojennym to także ważny ośrodek kulturalny i oświatowy oraz jeden z największych garnizonów wojskowych.
Na terenie miasta stacjonowały dwa pułki piechoty: 64 i 65 oraz 16 pułk artylerii lekkiej, które wchodziły w skład 16 dywizji piechoty, mającej tu również swoje dowództwo. Jednak międzywojenny Grudziądz kojarzono przede wszystkim z kawalerią, a to za sprawą stacjonującego tu 18 Pułku Ułanów Pomorskich oraz słynnego Centrum Wyszkolenia Kawalerii, którego absolwentami było wielu wybitnych, późniejszych dowódców.
Grudziądzkie szkolnictwo wojskowe uzupełniały ponadto: Centrum Wyszkolenia Żandarmerii, Lotnicza Szkoła Strzelania i Bombardowania oraz Podoficerska Szkoła Zawodowa z kursami dla podchorążych rezerwy piechoty.
3 września 1939 roku do Grudziądza wkroczyły wojska niemieckie, które zapoczątkowały 6 letnią okupację miasta. W wyniku ciężkich walk w 1945 roku Grudziądz został zniszczony w ponad 60%.
Wystawa Pomorska 1925 r.
Powrót Pomorza do Polski w 1920 r. był szczególnie ważnym wydarzeniem dla odrodzonego państwa polskiego. Realizował słuszne postulaty terytorialne narodu polskiego, rzutował na całą ekonomikę państwa, umacniał jego międzynarodowy prestiż. Przed władzami administracyjnymi Pomorza stanęło zadanie jak najszybszej integracji tych ziem z pozostałymi ziemiami polskimi, co wobec ugruntowania się uczuć patriotycznych i identyfikacji celów Polaków z Pomorza z interesami państwa polskiego nastąpiło stosunkowo szybko.
Pomorze dysponowało odpowiednim potencjałem gospodarczym, by stać się w krótkim czasie znaczącym w gospodarce kraju regionem. Sprzyjała temu, także polityka państwa zmierzająca do umacniania Polski nad Bałtykiem.
Wszystkie poczynania gospodarcze miały niebagatelne znaczenie dla umacniania międzynarodowej pozycji Polski, szczególnie wobec władz Republiki Weimarskiej. Po pięciu latach od pamiętnej daty "zaślubin Polski z morzem" - uroczystość ta odbyła się 10 lutego 1920 roku w Pucku, jedynym wówczas porcie morskim, jakim dysponowała Rzeczpospolita - postanowiono zaprezentować dotychczasowe osiągnięcia i potencjał gospodarczy Pomorza.
Z inicjatywy prezydenta Grudziądza inż. Józefa Włodka, który był także prezesem Koła Miast Pomorskich, oraz wojewody pomorskiego Stanisława Wachowiaka, zorganizowano w Grudziądzu w 1925 roku Pierwszą Pomorską Wystawę Rolnictwa i Przemysłu. Wybór miejsca na wystawę, która miała "dać obraz całokształtu stosunków gospodarczych, pokazać stan rolnictwa, przemysłu i rzemiosła, handlu, spraw morza, kultury i sztuki" nie był przypadkowy.
Grudziądz należał w tym czasie do najsilniejszych ośrodków gospodarczych Pomorza, był siedzibą wielu instytucji wojewódzkich, spełniał więc wszystkie wymagane warunki. Mimo, a może właśnie dlatego, że wówczas mówiono "prowincjonalny", postarano się o honorowy protektorat Władysława Grabskiego, ówczesnego prezesa Rady Ministrów i ministra skarbu. Podkreślało to wymowę propagandową przedsięwzięcia. Na czele Komitetu Honorowego wystawy stanął wojewoda pomorski, a Komitetem Wykonawczym kierował prezydent Grudziądza.
W pracach przygotowawczych do wystawy uczestniczył też aktywnie starosta Leon Ossowski wraz z całym swoim personelem. Przygotowywano się do niej szczególnie starannie. Na gruncie udostępnionym przez miasto, liczącym 6,5 ha, rozpoczęto w połowie 1924 r., budowę specjalnie na ten cel zaprojektowanych pawilonów. Głównym architektem wystawy był inż. Jerzy Miller. Mimo pewnych trudności przy realizacji prac budowlanych wszystkie prace zostały wykonane w terminie. Organizatorzy zadbali o odpowiednią reklamę. Plakaty do wystawy zaprojektował artysta malarz Wacław Szczeblewski, wydano też szczegółowy katalog wystawców. Uroczyste otwarcie Wystawy nastąpiło w dniu 26 czerwca 1925 roku. Prestiż Wystawy ogromnie podnosił fakt otwarcia jej przez ówczesnego Prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej Stanisława Wojciechowskiego.
Wzięło w niej udział 421 wystawców: przedsiębiorców, handlowców i rzemieślników nie tylko z Pomorza, lecz także z Wielkopolski i innych, nieraz odległych regionów Polski. Szczególnie bogato reprezentowane było rolnictwo, głównie hodowla, w tym koni - 43 wystawców pokazało łącznie 210 sztuk koni, oraz bydła - 45 wystawców pokazało 352 sztuki bydła.
Bogatą ofertę przedstawiło przetwórstwo rolnicze, przemysł obsługujący rolnictwo, przemysł ceramiczny, gumowy itp. W dziale zatytułowanym Przemysł fabryczny, swoje wyroby prezentowało 96 firm, a w dziale Przemysł rzemieślniczy - bardzo urozmaiconą ofertę wystawiło 117 zakładów rzemieślniczych. Po raz pierwszy na tak dużą skalę propagowano gospodarkę morską. W oryginalnym pawilonie w kształcie latarni morskiej przedstawiono makietę portu w Gdyni, swój pawilon miała także Liga Morska i Kolonialna. Swoje pawilony posiadali także wystawcy z Grudziądza, a wśród nich znana szeroko Gazeta Grudziądzka Wiktora Kulerskiego.
Reklamowano poza tym miejscowe zabytki i znaleziska archeologiczne. Wystawie towarzyszyły liczne imprezy kulturalne, jak np. wystawa malarstwa uczniów Pomorskiej Szkoły Sztuk Pięknych w Grudziądzu, kierowanej przez Wacława Szczeblewskiego. Obsługę prasową Wystawy zapewniali dziennikarze skupieni wokół Syndykatu Dziennikarzy Pomorskich. Prasa miała zresztą swój odrębny pawilon.
Pierwszą Pomorską Wystawę Rolnictwa i Przemysłu, która trwała od 26 czerwca do 27 lipca 1925 r. zwiedziło ok. 60 tys. osób. Wśród nich były nawet delegacje zagraniczne, m.in. parlamentarzyści brytyjscy oraz przedstawiciele Ligi Narodów. Wystawa odniosła niekwestionowany sukces i zrealizowała wszystkie zamierzenia organizatorów.
Herb i barwy
Nadanie Grudziądzowi w 1291 roku przywileju lokacyjnego prócz podstawowego zamierzenia, jakim było prawne uregulowanie jego funkcjonowania, umożliwiło wprowadzenie oficjalnego herbu napieczętnego miasta.
Pieczęć portretowa biskupa Chrystiana z lat 1218-1231, będącego wówczas właścicielem miasta, wpłynęła w zasadniczy sposób na późniejszy obraz herbu Grudziądza. Przedstawiała ona postać biskupa Chrystiana, w stroju pontyfikalnym, z infułą na głowie, z prawą ręka wzniesioną do błogosławieństwa i pastorałem w lewej.
Pod panowaniem krzyżackim pojawiły się nowe pieczęcie miejskie, przedstawiające głowę tura z krzyżem między rogami. W tym samym czasie jednak w herbie miasta widniała postać siedzącego biskupa Chrystiana w szatach pontyfikalnych, z infułą na głowie i pastorałem. W późniejszym okresie pieczęcie miejskie charakteryzowały się różnorodnością stylistyczną, przedstawiając raz postać biskupa, innym razem głowę tura.
U progu XIX w. wobec funkcjonowania w obiegu wielu wersji herbu Grudziądza, postanowiono go ujednolicić. Po kilku latach starań, w 1901 roku zatwierdzono ostatecznie nowy herb miasta, który przedstawiał głowę tura z wystającym ozorem, w tarczy, z koroną murowaną o 3 basztach u góry.
W okresie międzywojennym władze polskie powróciły do herbu z wizerunkiem biskupa, co oficjalnie uprawomocniło Zarządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z 18 czerwca 1937 roku, ustanawiające jego ostateczny kształt, który niezmieniony dotrwał do czasów obecnych: "W polu srebrnym (białym) zamek czerwony z 9 wieżycami, zakończonymi gałkami i chorągiewkami złotymi, w czarnej niszy zamku postać biskupa do kolan, w infule, z modelem kościoła w ręce prawej i pastorałem w lewej. Szaty biskupie, infuła, model kościoła i pastorał złote. Twarz i ręce barwy naturalnej. Okna w wieżach bocznych srebrne, okno w wieży środkowej i 3 okna zakratowane w murze zamku czarne".
Grudziądzki herb wpłynął na ukształtowanie barw miejskich. Określa je przyjęty 21 lutego 1996 roku Statut Miasta. Ułożone są one w trzech poziomych pasach tej samej szerokości, z których górny jest koloru żółtego, środkowy koloru czerwonego, a dolny koloru białego.
Od 1996 roku Grudziądz posiada również swoje logo, będące znakiem handlowym miasta. Jego autorem jest grudziądzki artysta-plastyk - Grzegorz Sprusik. Przedstawia ono stylizowaną na kształt konturów Polski literę "G", mająca symbolizować nazwę miasta.
więcej informacji
>> kliknij tutaj |
Grudziądz
